• چکیده مقالات فصلنامه تاریخ فلسفه شماره هشتم

    موضوع : تازه های نشر
    تاریخ ارسال : خرداد ۲۵م, ۱۳۹۱
     قرار گرفته در سایت توسط  :       بدون نظر    ارسال شده در حدود 2 سال قبل






      فصلنامه تاریخ فلسفه

    شماره:  هشتم
    زمان نشر: بهار ۱۳۹۱
    قیمت: ۲۵۰۰ تومان
    تعداد صفحات: ۱۴۶ صفحه

    تحویل مفهوم جوهر ارسطویی در فلسفه آلفرد نورث وایتهد

    رستم شا‌محمدی

    چکیده

    نوشتار حاضر برآن است تا با توجه به اصول جهانشناسی پویشی وایتهد، تحلیلی از نگرش او در باب جوهر بمعنای سنتی یا ارسطویی ارائه نماید. بنا به این تحلیل، وایتهد ریشه ماده­گرایی علمی دوره جدید را به جوهر ارسطویی برمیگرداند و بدنبال آن در چارچوب فلسفه خویش، مفهوم هستی بالفعل را جایگزین مفهوم جوهر میکند. نکته شایان توجه این است که این اقدام او را نباید مساوی با طرد یکسره جوهر گرفت. بواقع میتوان گفت وایتهد از یکسو نگاهی سلبی به جوهر دارد؛ به این معنا که بلحاظ هستی‌شناسانه آن را با اصول جهانشناسی خویش ناسازگار میبیند و طرد میکند. از سوی دیگر، نگاهی ایجابی دارد و جوهر را از حیث عملی و زبانی برای اهداف جاری زندگی مفید و مؤثر میداند. بنابرین، اگرچه وایتهد به نقد جدی جوهر ارسطویی پرداخته و حتی مفهوم دیگری را جایگزین آن ساخته است اما آن را بطور کامل کنار نگذاشته است.

    کلید واژه‌ها: جوهر، مابعدالطبیعه، هستی بالفعل، جهانشناسی پویشی، زبان

    *     *     *

    بررسی تطبیقی نابودی و نوسازی سالانه کیهان در اساطیر خاورمیانه

    حسین حیدری، علی بهاری

    چکیده

    بشر همواره نگرشی اسطوره‌یی به کیهان داشته است. آغاز و انجام عالم، تولد و مرگ و فرجام جهان ابعاد این نگرش را تشکیل میدهند و همواره فرجام‌شناسی نقشی مهم در نحوه نگرش انسان به هستی و فلسفه آن داشته  و در دوران معاصر نیز در مکاتب فکری بشر به اشکال مختلف و بصورت جدی مورد توجه بوده است.

    نگاهی به ریشه‌های اسطوره‌یی این بعد از تفکر بشر موضوع نوشتار حاضر است و کوشش شده است که در آن، ریشه‌ها و اشکال مختلف نوسازی سالانه کیهانی در منطقه خاورمیانه و پیامدهای این سنت در نحوه نگرش انسان معاصر به زندگی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

    برای ریشه‌یابی این موضوع، نخست ارتباط آن با آفرینش کیهان و سپس ارتباط آن با تاریخ و اسطوره و برداشتهای گوناگون از تاریخ مورد بررسی قرار گرفته و باورها و آیینهای گوناگون بشر برای گریز از تاریخ (احیای سالانه کیهان و احیای ادواری کیهان) بعنوان نمونه‌هایی از این تکاپو مرور گردیده و به این نتیجه میرسد که در این انگاره نوسازی ابتدا ایزدان باروری (شهید شونده) این وظیفه را بر عهده داشته‌اند، سپس شاه و پس از او قهرمان طوفان مسئولیت اصلی  را ایفا میکرده است.

    مقاله در پایان، روایت طوفان نوح را با دیگر اساطیر خاورمیانه از جمله با روایتهای مشابه سومری، بابلی، یهوی، کاهن مآب مقایسه و تطبیق میکند.

    کلید واژه‌ها: اسطوره، کیهان‌شناسی، فرجام‌شناسی، نوسازی کیهانی، سال صغیر، سال کبیر

    *    *     *

    محاوره درباره فلسفه ارسطو؛ نمادی از دوره انتقال

    حسین کلباسی اشتری

    چکیده

    آنچه امروز از ارسطو نقل میشود، اغلب برمبنای آثار آخرین دورة حیات فکری او، یعنی دورة فعالیت علمی در مدرسة مشائی (لوکیوم) و بعبارتی براساس درس‌گفتارهای مدرسه است که در قالب حوزه‌های طبیعیات، مابعدالطبیعه، اخلاق، سیاست و هنر و… طبقه‌بندی شده است.

    آثار دوره‌های اول و دوم حیات ارسطو یا کمتر مورد توجه بوده یا صرفاً جنبة تخصصی و فنّی داشته و گویی چندان نقشی در نظام فلسفی وی نداشته است. با پژوهشهای صورت‌گرفته در چند دهة اخیر روشن شده است که آثار اخیر نه تنها درجه دوم و حاشیه‌یی نیستند، بلکه اساس و بنیاد نظام اصلی فلسفة ارسطو بشمار می‌آیند و در فهم و تقریر درست تفکر او نقشی کلیدی دارند. برای نمونه، تلقی او از صور افلاطون هرچند بصورت رایج در موضعی نقادانه خلاصه شده است، با بررسی آثار مذکور روشن میشود که در دوره‌‌یی از حیات فکری فیلسوف، این نظریه با تمامی نتایج آن حضوری پررنگ داشته و در یک فرایند زمانی جنبة انتقادی بخود گرفته است. در این نوشتار، با بررسی یکی از مهمترین آثار این دوره، یعنی محاوره دربارة فلسفه، ابعادی از تلقی وجودشناسانة ارسطو در دورة دوم ـ یا اصطلاحاً دورة انتقال ـ ملاحظه خواهد شد.

    کلید واژه‌ها: اعداد مثالی، مُغان، حکمت باستان، نفس جهانی، نفوس فلکی، الوهیت کیهان

    *     *     *

    بررسی تأثیر فلسفه سیاسی افلاطون بر حکمت مدنی فارابی

    علیرضا صدرا، داود پرن

    چکیده

    طرح «مدینه فاضله» فارابی در فلسفه سیاسی اسلامی، در قیاس با «آرمانشهر» افلاطون نگریسته میشود. اگر این قیاس در ارتباط با تأسیس «حکمت مدنی» توسط فارابی درست باشد، بررسی این بخش از دانش شکل گرفته در دوره میانه اسلامی میتواند پرتویی بر منطق شکست دوران اخیر سرزمینهای اسلامی بیفکند. در این نوشتار برآنیم با توضیح متن‌گرایانة حکمت مدنی فارابی و با استفاده از روش تحلیل مقایسه‌یی، تأثیر فلسفه سیاسی افلاطون را بر طرح اقتدارگرایانه مدینه فاضله این فیلسوف مسلمان مورد بررسی قرار دهیم؛ یعنی برخلاف آنچه بطور معمول سعی نموده‌اند با توجه به مسلمان بودن فارابی، برخی وجوه شرعی دانش تازه تأسیس او را برجسته نمایند، نویسندگان این نوشتار با فرض وجود یک بنیان فلسفی برای آراء معلم ثانی، ریشه نخستین آن را در ایده‌های افلاطونی پی میجویند. بهمین خاطر، دوری از تعابیر ایدئولوژیک مدرن و سنتی جهت نفی یا اثبات حقانیت مطلق آراء فارابی وجهه اصلی همت نگارندگان این سطور خواهد بود.

    کلید واژه‌ها: فارابی، افلاطون، مدینه فاضله، آرمانشهر، سعادت، فضیلت

    *     *     *

    هم‌آوایی ملاصدرا و خواجه نصیر در باب علم و عقل

    عبدالحمید رضوی

     

    چکیده

    «عقل» عالیترین قوة نفس و «معرفت عقلانی» بالاترین مرحلة شناخت است؛ هم در فلسفة ملاصدرا و هم در تفکر خواجه نصیرالدین طوسی. در اندیشة هردو فیلسوف، «عقلانیت» بنیادیترین ویژگی انسان محسوب میشود، با این تفاوت که ملاصدرا «عقلانیت نظری» و خواجه نصیر«عقلانیت عملی» را معیار اصلی میدانند. مقاله حاضر به بررسی مقایسه‌یی دو مفهوم عقل و علم از دیدگاه خواجه نصیر و ملاصدرا میپردازد.

    خواجه نصیرالدین طوسی گرچه قائل به ارتباط و اتصال نفس ناطقه با عقل فعال بوده و آن را مخرج نفس از قوه به فعل میداند ولی اتحاد آن با عقل فعال را قبول ندارد؛ اما صدرالمتألهین تصریح کرده که نفس ناطقه انسانی با عقل فعال متحد میگردد و فهم این مسئله را مانند اعتقاد به اتحاد عاقل و معقول از افاضات الهی میداند. او به وحدت عقل انسانی باور دارد و به طبیعت علم و غایت و موضوع آن هم آگاه است و در این آگاهی است که به ارتباط علوم و همبستگی آنها از برخی جهات باور دارد.

    ملاصدرا معتقد است علم عبارت است از ظهور معلومات و ثبوت آنها در نفوس یا اذهان. او برخلاف خواجه نصیر، حقیقت علم را از سنخ وجود میداند و آن را همانند وجود ذومراتب و مشکک دانسته و همة مراحل و مراتب آن را، اعم از ادراک حسی، تخیلی و تعقلی، مجرد میداند. از نظر او عقل عبارت است از تمام اشیاء معقول. در مقابل، خواجه نصیر معتقد است در علم حصولی ارتباط انسان با عین خارجی از طریق صورت است که در ذهن انسان حاصل میشود، درحالی که صدرالمتألهین بر این باور است که «… علم نیز مانند جهل به بسیط و مرکب تقسیم میشود. او با ارجاع علم به هستی و وجود، عرصة اختلافات رایج در حوزه ماهوی بودن علم را تغییر داده ‌است».

    کلید واژه‌ها: عقلانیت، علم، ملاصدرا، خواجه نصیر طوسی

    *     *     *

    مکتب شیراز و زیرساختهای فلسفی حکمت متعالیه

    اعلی تورانی، منیره سلطان احمدی

    چکیده

    پس از حمله مغول، مرکز علم و فرهنگ از خراسان و ماوراء النهر به شیراز انتقال مییابد و این حوزه بمدت سه قرن بعنوان کانون اصلی حکمت اسلامی قبل از ملاصدرا مطرح میشود که بزرگانی چون قطب‌الدین شیرازی، میر سید شریف جرجانی، محقق دوانی و خاندان دشتکیها را در خود پرورده است. تحقیق حاضر ضمن معرفی ویژگیهای فکری مکتب شیراز و آراء اندیشمندان آن، به بررسی ارتباط میان اندیشه‌های این مکتب با مبانی حکمت متعالیه ملاصدرا و نحوة تأثیراتی که بزرگان این مکتب، در شکل‌دهی زیرساختهای فلسفی حکمت متعالیه ملاصدرایی داشته‌اند، میپردازد و روشن میسازد که بسیاری از مبانی و عناصر حکمت متعالیه، ریشه در اندیشه‌های مکتب شیراز دارد که بارزترین آن، ترکیب حکمت مشائی و اشراقی در حکمت متعالیه میباشد.

    کلید واژه‌ها: مکتب شیراز، قطب‌الدین شیرازی، سید شریف جرجانی، محقق دوانی، خاندان دشتکیها، صدرالمتألهین، حکمت متعالیه

    *     *     *

    ظهور حکمت صدرایی و نقش آن در احیای حکمت هنر اسلامی

    اکبر فایدئی

    چکیده

    در حکمت صدرایی، عقل و دین و شهود بروشی معقول در کنار هم جمع می‌آیند تا حصول معرفت و نیل به حقیقت را ممکـن سازند. ملاصدرا با الهام از شیخ بهایی و میرداماد، با استخدام درایت در کنار روایت و با بهره گرفتن از تعقل در کنار تعبد و شهود، جلوه‌یی تازه از فلسفه اسلامی را عرضه کرد. بسیاری از ظواهر دینی و بیانات عمیق فلسفی اهل بیت(ع) پس از قرنها تلاش فکری با ظهور حکمت متعالیة ملاصدرا ادراک و روشن شد و ظواهر دینی و عرفان و فلسفه در آن آشتی کامل پذیرفتند.

    در دورة صفویه که عصر آمیختن فلسفه و شریعت و دینی شدن همة معارف در جهان اسلام است، عرفان در ذهن فلاسفه و متکلمان و فقها بشدت نفوذ کرد و با جمع میان معارف نظری و عملی اسلام (حکمت مشاء و اشراق، کلام، عرفان و فقه) یک نحوة تفکر عقلی پدید آمد که با تفکر ذوقی و دینی درآمیخت.

    ‌‌‌تعالیم و عقاید اسلامی و افکار حکمای دورة صفویه بر کل شئون و صور هنری رایج تأثیر گذاشته و حقیقت و حکمت و وحدت در هنر اسلامی متجلی شد؛ بگونه‌یی که زنده و فعال بودن هنر اسلامی به نسبت حضور باطنی هنرمندان مسلمان با ساحت قدسی دین و باطن نبوی و ولوی باز میگردد.

    کلید واژه‌ها: عقل، شرع، شهود، حکمت صدرایی، هنر اسلامی

    برچسب ها : , , ,




    پاسخ دهید